Waarom steeds meer mensen een diagnose krijgen

Allemaal neurodivers

Tegenwoordig heeft iedereen ADHD. Zijn we niet allemaal een beetje autistisch? Gert-Jan Vanaken heeft het moeilijk met dat soort uitspraken. Hij is als postdoctoraal onderzoeker verbonden aan KU Leuven en Universiteit Antwerpen, en werkt aan een boek over de neurodiversiteitsbeweging.

“Onze samenleving is neurodivers: elk brein is anders. Maar bij neurodivergentie, zoals autisme, ADHD, hoogbegaafdheid en dyslexie, verwerken je hersenen prikkels op een andere manier dan de gemiddelde ‘neurotypische’ mens."

"Het klopt dat het aantal diagnoses de voorbije 25 jaar sterk is toegenomen. Daardoor lijkt het alsof bijna iedereen nu een label heeft, terwijl dat vroeger niet bestond. Maar neurodivergente mensen zijn er altijd geweest. Alleen kijken we vandaag met een andere bril naar verschillen.”

Meer (h)erkenning

Ongeveer 1 op de 5 mensen noemt zichzelf neurodivergent. Steeds meer mensen krijgen ook een officiële diagnose. Dat heeft onder meer te maken met de aangepaste criteria in de DSM. Dat is het handboek waarmee hulpverleners diagnoses classificeren en benoemen.

“Vroeger werd autisme vooral gelinkt aan kinderen met een verstandelijke beperking en weinig taal”, vertelt Gert-Jan. “Begin jaren 90 kreeg autisme in de DSM-4 een bredere omschrijving, met meer aandacht voor subtiele verschillen.” Daardoor herkennen we vandaag profielen die vroeger gemist werden.

Tegelijk werd onze samenleving sneller, complexer en prikkelrijker. Wie op een andere manier informatie verwerkt of sociale signalen leest, voelt zich in zo’n omgeving sneller een buitenbeentje. Voldoen aan de maatschappelijke verwachtingen, aan de norm, voelt voor steeds meer mensen onhaalbaar.

De waarde van een label

Is een diagnose dan zo belangrijk? Moeten we per se een naam plakken op onze verschillen? “Diagnostiek heeft absoluut een meerwaarde”, aldus Gert-Jan Vanaken. “Ze biedt onderzoekers en hulpverleners een gedeelde taal. Zo kunnen we mensen beter begrijpen en ondersteunen. Voor een therapeut is het bijvoorbeeld relevant om te weten of burn-outklachten samenhangen met ADHD of autisme.”

Op persoonlijk vlak brengt een diagnose vaak opluchting en erkenning. Je krijgt woorden voor wat je al jaren voelt. Je begrijpt beter waarom je tegen bepaalde zaken aanloopt. En je ontdekt dat je er niet alleen voor staat. De steun van een community, live of online, is goud waard.

“Ook maatschappelijk biedt een diagnose voordelen. Je krijgt mogelijks toegang tot redelijke aanpassingen op school of op het werk, of je krijgt tegemoetkomingen van de overheid.” Diagnoses zijn niet zomaar woorden. Ze kunnen deuren openen.

Schadelijke stereotypen 

Toch is er ook een keerzijde. Veel mensen stappen in een diagnostisch traject wanneer ze volledig vastlopen. Dan kleeft dat label al snel aan alle lastige stukken van je leven. “De taal van hulpverleners kan dat gevoel nog versterken”, zegt Gert-Jan. “Als je enkel hoort wat je niét kan, weegt dat op je zelfbeeld.”

Ook je omgeving reageert niet altijd gepast. ADHD? Dan hoor je niet thuis in het regulier onderwijs. Autisme? Dan heb je beter geen contact met klanten. Het zijn stereotypen die schade aanrichten. Het probleem is dan niet het label op zich, maar hoe we er als samenleving mee omgaan.

Neurodivergentie als superkracht dan? Ook dat beeld is te eenzijdig. Het doet geen recht aan de uitdagingen die mensen ervaren. Niet iedereen met autisme is een geniale professor. Niet iedereen met ADHD loopt elke dag over van energie. Sommige dingen blijven lastig, ook in een begripvolle omgeving.

De kracht van taal

“Hoe kunnen we autisme, ADHD en andere vormen van neurodivergentie niet langer zien als een stoornis, maar als een vorm van verschil? Hoe kunnen we bondgenoten worden, waarbij we niet vertrekken vanuit tekorten, maar mensen net bekrachtigen? Daar moeten we naartoe”, zegt Gert-Jan Vanaken.

Hij pleit voor een neuroaffirmatieve aanpak. “Die probeert mensen niet tot ‘normale’ burgers te kneden, maar leert hen net hun verschillen te omarmen. Het stimuleert een kritische blik: hoe kunnen we de omgeving aanpassen zodat jij beter tot je recht komt?"

Die aanpak heeft:

• Een positief effect op je identiteit
• Verkleint de kans op angst en depressie.

“Een diagnose is geen lijst met beperkingen, maar een manier om jezelf beter te begrijpen. De taal die we gebruiken, het verhaal dat we opbouwen rond een diagnose, is dus essentieel. Het is belangrijk dat niet alleen hulpverleners, maar ook ouders van kinderen met een diagnose dat zo vroeg mogelijk meekrijgen.”

Sociale media en zelfdiagnose

Labels zitten in de lift, ook in ons dagelijks leven. Sleutels vergeten? “Dat is mijn ADHD-kantje.” Knorrig als plannen wijzigen? “Dat moet autisme zijn”. Zeker op sociale media lijkt iedereen wel ‘iets’ te hebben. En elke swipe levert een checklist voor zelfdiagnose op. Gebruiken we die psychotaal te veel en te vrijblijvend?

“Het is een mes dat aan twee kanten snijdt. Enerzijds draagt het bij tot meer bewustwording en herkenning. Voor veel mensen die jarenlang worstelden, kan het een opluchting zijn. Zeker omdat officiële diagnostiek niet makkelijk toegankelijk is en de wachtlijsten lang zijn.

Zelfdiagnose kan dus waardevol zijn. Maar wanneer we termen te los gebruiken, verliezen ze hun betekenis. Als iedereen een beetje afwijkt, wordt niemand nog echt gehoord. We hebben ruimte nodig om te spreken over ervaringen, maar met de nodige voorzichtigheid.”